PMS: symptomen herkennen

Als in de dagen voor uw menstruatie elke maand opnieuw alles zwaarder wordt, is de kans groot dat het om het premenstrueel syndroom gaat. De klachten die het vaakst bij PMS horen zijn: snel boos worden, gespannen zijn, somberheid, pijnlijke of gespannen borsten, een opgeblazen gevoel, vocht vasthouden in handen en voeten, hoofdpijn, trek in zoet of zout en weinig energie. Doorslaggevend is niet de losse klacht, maar het patroon: PMS-klachten beginnen na de eisprong, zijn het hevigst vlak voor de menstruatie en verdwijnen zodra u ongesteld wordt.

Bijna alle vrouwen merken vlak voor hun menstruatie wel iets, zoals gevoelige borsten. Dat is normaal. Van PMS spreekt de huisarts pas als de klachten elke maand terugkomen en uw dagelijks leven belemmeren. Volgens De Gynaecoloog heeft ongeveer 5 procent van de vrouwen tussen 15 en 45 jaar er last van. Hieronder leest u welke symptomen erbij horen, hoe u PMS onderscheidt van een vroege zwangerschap, wanneer u naar de huisarts gaat en wat aantoonbaar helpt.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Pijnlijke, gespannen of gevoelige borsten
• Een opgeblazen gevoel, vocht vasthouden in handen, voeten of gezicht, tijdelijk een paar kilo zwaarder
• Zeurende pijn of krampen in de onderbuik, rugpijn
• Hoofdpijn of een migraineaanval rond de menstruatie
• Trek in zoet of zout, een onrustige huid
• Snel boos of geïrriteerd, huilerig, stemmingswisselingen
• Gespannen zijn, angstig gevoel, somberheid
• Weinig energie, slecht slapen, moeite met concentreren

Thuisarts.nl vat het patroon zo samen: de klachten beginnen voor de menstruatie, worden minder of verdwijnen zodra de menstruatie begint, en daarna bent u minimaal een paar dagen klachtenvrij. Klachten die de hele maand aanhouden, zijn geen PMS.

Lichamelijke klachten: wat er in de tweede cyclushelft gebeurt

Het bekendste lichamelijke symptoom is pijn in de borsten. In de tweede helft van de cyclus reageert het borstweefsel gevoeliger, voelt het voller en steviger aan en doet het pijn bij aanraking of bij sporten zonder stevige bh. Veel vrouwen beschrijven daarnaast een zeurend gevoel in de onderbuik dat lijkt op menstruatiepijn, maar al dagen voor het bloedverlies begint.

Vocht vasthouden is het tweede grote thema. Ringen zitten strakker, schoenen knellen aan het eind van de dag en de weegschaal geeft een tot twee kilo meer aan. Dat gewicht is vocht en verdwijnt met de menstruatie vanzelf. Vaak komt er een opgeblazen buik bij, verstopping, of juist dunnere ontlasting vlak voor de menstruatie. Hoofdpijn en migraine volgen bij veel vrouwen een vast cycluspatroon, met een piek vlak voor of bij het begin van het bloedverlies.

Psychische klachten: als de stemming omslaat

Voor veel vrouwen zijn de psychische klachten de werkelijke last: een kort lontje, boosheid om kleine dingen, plotselinge huilbuien, gespannenheid en angst. Daar komen vermoeidheid, het gevoel de dag niet aan te kunnen en concentratieproblemen op werk of studie bij.

Deze klachten zijn geen kwestie van karakter en zeker geen inbeelding. Vrouwen met PMS maken volgens De Gynaecoloog niet meer progesteron aan dan andere vrouwen, maar hun hersenen reageren er sterker op. Wie dat weet, kan de dagen beter plaatsen en de omgeving van tevoren waarschuwen in plaats van zich achteraf te schamen.

Een klachtendagboek is het beste hulpmiddel. Noteer elke dag uw drie zwaarste klachten op een schaal van 0 tot 3 en de eerste dag van uw menstruatie. Thuisarts.nl adviseert dit drie maanden vol te houden; De Gynaecoloog spreekt van twee maanden. Precies dit dagboek gebruikt de huisarts om de diagnose te stellen, want een bloedonderzoek bestaat niet voor PMS.

PMS of zwanger: hoe ziet u het verschil?

Een vroege zwangerschap en PMS voelen de eerste dagen verrassend hetzelfde: gevoelige borsten, vermoeidheid, een zeurende onderbuik, stemmingswisselingen en een gevoelige maag komen bij allebei voor. Aan de klachten alleen is het verschil niet met zekerheid te zien. Er zijn wel aanwijzingen die de kans verschuiven:

• Beloop: PMS-klachten nemen af zodra de menstruatie begint. Blijven ze bestaan of nemen ze toe terwijl de menstruatie uitblijft, dan past dat eerder bij een zwangerschap.
• Uitblijvende menstruatie: het duidelijkste signaal, zeker bij een verder regelmatige cyclus.
• Ochtendmisselijkheid met overgeven hoort bij een vroege zwangerschap en niet bij het klassieke PMS-beeld.
• Een lichte bloeding ruim voor de verwachte datum kan een innestelingsbloeding zijn: korter en lichter dan een menstruatie.

Zekerheid geeft alleen een zwangerschapstest. Een urinetest uit de drogist of apotheek is betrouwbaar vanaf de dag dat u ongesteld had moeten worden; te vroeg testen kan een vals negatieve uitslag geven. Herhaal de test bij twijfel na een paar dagen.

Als het meer is dan PMS: de premenstruele dysfore stoornis

Bij een klein deel van de vrouwen zijn de psychische klachten zo hevig dat werk, relatie en sociale contacten eronder lijden. Dan spreekt men van een premenstruele dysfore stoornis, afgekort PMDD. Voor die diagnose moeten de klachten over minstens twee opeenvolgende cycli zijn vastgelegd en aan een vast aantal kenmerken voldoen. Daarom is het klachtendagboek geen bureaucratie, maar de basis van de diagnose.

PMDD is behandelbaar, maar hoort bij een arts thuis. Denkt u in de tweede helft van uw cyclus regelmatig aan zelfbeschadiging of zelfdoding, wacht dan niet op de volgende afspraak: bel gratis 113 of 0800-0113, of chat anoniem via 113.nl. Bij acuut gevaar belt u 112.

Oorzaken

Waarom de ene vrouw veel klachten krijgt en de andere niet, is nog niet goed bekend. De meest waarschijnlijke verklaring is een verhoogde gevoeligheid voor de normale hormoonschommelingen van de tweede cyclushelft. Na de eisprong, ongeveer twee weken voor de menstruatie, maakt het gele lichaam progesteron aan. Afbraakproducten daarvan werken in op boodschapperstoffen in de hersenen, onder andere serotonine. Niet de hoeveelheid hormoon is dus bepalend, maar hoe sterk het zenuwstelsel erop reageert; dat verklaart ook waarom sommige vrouwen juist van de pil meer klachten krijgen.

PMS komt volgens De Gynaecoloog vaker voor bij vrouwen bij wie het in de familie zit en vaak na het krijgen van kinderen; Thuisarts.nl noemt vooral de leeftijd van 35 tot 45 jaar. Stress, slaaptekort, roken en veel alcohol maken de klachten zwaarder. Belangrijk om te weten: PMS is een diagnose die pas overblijft als andere oorzaken zijn uitgesloten. Een schildklieraandoening, endometriose, bloedarmoede, een depressie of een angststoornis kunnen vergelijkbare klachten geven en worden eerst nagelopen.

Wanneer naar de huisarts

Lichte klachten voor de menstruatie hoeven niet onderzocht te worden. Maak wel een afspraak als:

• De klachten elke maand uw werk, studie, relatie of gezin verstoren.
• U bijna elke dag van de maand psychische klachten heeft, ook na de menstruatie.
• De menstruatiepijn van maand tot maand erger wordt of pijnstillers niet meer helpen: dat kan op endometriose wijzen.
• U hevig, langdurig of onregelmatig bloedverlies heeft, of bloedverlies na het vrijen.
• U aanhoudend uitgeput bent, onverklaard aankomt of afvalt, haar verliest of het steeds koud heeft: dan hoort de schildklier onderzocht te worden.
• Somberheid, angst of paniekaanvallen langer dan twee weken aanhouden.
• Een bestaande aandoening zoals migraine, epilepsie, astma of diabetes rond de menstruatie steeds verergert.

Neem uw klachtendagboek mee. Het scheelt vaak maanden in het stellen van de diagnose. Bij gedachten aan zelfdoding, plotselinge pijn en zwelling in één kuit, benauwdheid of hevige eenzijdige buikpijn met flauwvallen zoekt u direct hulp.

Behandeling: wat helpt

De basis is onspectaculair maar werkt: regelmatig bewegen, genoeg slapen, in de klachtenperiode minder suiker, cafeïne en alcohol, en bewust omgaan met stress. Thuisarts.nl adviseert daarnaast te praten met de mensen om u heen, zodat ze weten waarom u zich niet goed voelt, en noemt cognitieve gedragstherapie bij de praktijkondersteuner of een psycholoog: bij de meeste vrouwen worden de klachten daardoor minder. Bij krampen en hoofdpijn helpen pijnstillers zoals ibuprofen of naproxen, gericht op de klachtendagen en niet doorlopend.

Vitamine B6, homeopathie en natuurgeneesmiddelen werken volgens De Gynaecoloog niet beter dan een placebo. Wie toch iets probeert, plant minstens drie cycli in voordat hij of zij het effect beoordeelt.

Helpen deze stappen onvoldoende, dan komen receptmedicijnen in beeld, altijd na beoordeling door een arts. Thuisarts.nl is daar eerlijk over: de pil, het hormoonspiraaltje en antidepressiva zijn niet speciaal voor PMS bedoeld en hebben bijwerkingen. De anticonceptiepil onderdrukt de eisprong en houdt de hormonen stabieler. De NVOG-richtlijn adviseert bij voorkeur een tweedegeneratiepil of een pil met drospirenon, en vraagt de arts het tromboserisico te bespreken. Een voorbeeld van een pil met drospirenon is Yaz, die bovendien een korte stopweek van vier dagen heeft; drospirenon werkt licht vochtafdrijvend, wat bij vocht vasthouden gunstig kan zijn. Yaz is in Nederland geregistreerd als anticonceptie, niet als PMS-middel: gebruik tegen PMS is off-label en wordt door de arts afgewogen. Doorslikken zonder stopweek kan volgens Thuisarts.nl extra helpen; bespreek dat met uw arts. Slikt u de pil drie maanden zonder verbetering, bel dan uw huisarts. De pil is niet geschikt boven de 35 als u rookt, na een eerdere trombose en bij migraine met aura.

Bij hevige psychische klachten en bij PMDD zijn SSRI-antidepressiva de best onderbouwde medicijnen. De NVOG-richtlijn adviseert ze bij voorkeur alleen in de tweede cyclushelft te gebruiken, in een lage dosering, omdat bijwerkingen als misselijkheid, moeheid en minder zin in seks dan minder vaak voorkomen; doorlopend gebruik is een alternatief bij een onregelmatige cyclus. Een veel voorgeschreven middel is sertraline. Ook hier geldt: de registratie omvat depressie, paniekstoornis, dwangstoornis, sociale fobie en PTSS, niet PMS. Het voorschrijven hoort volgens de richtlijn bij artsen met ervaring op dit gebied, inclusief uitleg over bijwerkingen en over langzaam afbouwen. Meer receptgeneesmiddelen vindt u in onze categorieën gezondheid van vrouwen en antidepressiva; welk middel bij u past, bepaalt uw arts.

Eerlijk is eerlijk: geen enkel middel geneest PMS. Het doel van elke behandeling is de klachten terugbrengen tot een niveau waarmee u goed kunt leven. Leest u ook onze artikelen "Eisprong: symptomen herkennen" en "Overgang: symptomen herkennen per fase", want in de jaren voor de overgang lopen PMS en overgangsklachten vaak door elkaar.

Yaz

Bayer · vanaf € 77,50

Pil met drospirenon en een stopweek van vier dagen. Geregistreerd als anticonceptie; bij PMS off-label, via uw arts.

Sertraline

Op recept · vanaf € 80,00

SSRI; bij PMS en PMDD off-label, bij voorkeur alleen in de tweede cyclushelft en laag gedoseerd.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de meest voorkomende PMS-symptomen?

Lichamelijk: pijnlijke borsten, een opgeblazen gevoel, vocht vasthouden, hoofdpijn en trek in zoet of zout. Psychisch: snel boos worden, gespannen zijn, somberheid, weinig energie en concentratieproblemen. Bepalend voor de diagnose is niet welke klacht u heeft, maar dat ze elke maand na de eisprong opkomen en met de menstruatie verdwijnen.

Wanneer in de cyclus begint PMS?

Op zijn vroegst na de eisprong, dus in de tweede cyclushelft. Bij de een is dat twee tot drie dagen voor de menstruatie, bij de ander tot twee weken. Klachten die in de eerste cyclushelft of de hele maand bestaan, passen niet bij PMS en vragen om een andere verklaring.

Hoe lang duren PMS-klachten?

Meestal enkele dagen tot hooguit twee weken. Kenmerkend is het einde: de klachten nemen af zodra de menstruatie begint en zijn in de eerste dagen van het bloedverlies verdwenen. Blijven ze daarna bestaan, dan speelt er iets anders mee of is het geen PMS.

Hoe weet ik of ik PMS heb of zwanger ben?

Aan de klachten alleen niet met zekerheid, want gevoelige borsten, moeheid en een zeurende buik horen bij allebei. Aanwijzingen voor een zwangerschap zijn een uitblijvende menstruatie en ochtendmisselijkheid met overgeven. Zekerheid geeft alleen een zwangerschapstest vanaf de dag dat u ongesteld had moeten worden.

Wat helpt snel tegen PMS?

Op korte termijn: een pijnstiller zoals ibuprofen bij krampen en hoofdpijn, warmte op de onderbuik, bewegen in de buitenlucht en voldoende slaap. Minder zout, cafeïne en alcohol vermindert vocht vasthouden en onrust. Alle behandelingen voor de lange termijn, zoals gedragstherapie, de pil of een SSRI, hebben weken tot maanden nodig.

Helpt vitamine B6 of een kruidenmiddel bij PMS?

Volgens De Gynaecoloog werken vitamine B6, homeopathie en natuurgeneesmiddelen niet beter dan een placebo. Ze zijn meestal onschuldig, maar ze vervangen geen beoordeling door de huisarts als uw klachten uw dagelijks leven belemmeren. Bij een kinderwens of zwangerschap overlegt u eerst.

Wat is het verschil tussen PMS en PMDD?

PMDD is de ernstige vorm waarbij psychische klachten overheersen en werk, dagelijks leven of relaties duidelijk lijden. De klachten moeten over minstens twee cycli zijn vastgelegd en aan een vast aantal kenmerken voldoen. PMDD wordt altijd door een arts behandeld; SSRI's zijn daarbij de best onderbouwde medicijnen.

Wordt PMS erger in de overgang?

Veel vrouwen melden in de jaren voor de overgang meer stemmingswisselingen en slaapproblemen, omdat de cyclus onregelmatiger wordt en de hormoonschommelingen groter zijn. Zodra de eisprong wegblijft, verdwijnt PMS in strikte zin. Omdat overgangsklachten en PMS elkaar overlappen, loont juist dan een klachtendagboek en een gesprek met de huisarts.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Hoe weet ik of ik het premenstrueel syndroom heb? - https://www.thuisarts.nl/premenstrueel-syndroom/hoe-weet-ik-of-ik-premenstrueel-syndroom-heb
• Thuisarts.nl - Ik heb het premenstrueel syndroom - https://www.thuisarts.nl/premenstrueel-syndroom/ik-heb-premenstrueel-syndroom
• Thuisarts.nl - Ik heb PMS en ga daarvoor de pil slikken - https://www.thuisarts.nl/premenstrueel-syndroom/ik-heb-pms-en-ga-daarvoor-pil-slikken
• De Gynaecoloog (NVOG) - Premenstrueel syndroom (PMS) - https://www.degynaecoloog.nl/onderwerpen/premenstrueel-syndroom-pms/
• Richtlijnendatabase (NVOG) - Behandeling met SSRI's bij vrouwen met PMS - https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/premenstrueel_syndroom/behandeling_van_pms/behandeling_met_ssri_s_bij_vrouwen_met_pms_set_2_2023.html
• Richtlijnendatabase (NVOG) - Ovulatieremming door orale anticonceptiva bij vrouwen met PMS - https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/premenstrueel_syndroom/behandeling_van_pms/ovulatieremming_door_orale_anticonceptiva_oac_bij_vrouwen_met_pms.html
• Farmacotherapeutisch Kompas - sertraline - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/s/sertraline
• 113 Zelfmoordpreventie - Hulp bij zelfmoordgedachten - https://www.113.nl/