Oestrogeentekort: symptomen herkennen

Een oestrogeentekort kondigt zich zelden aan met één duidelijk signaal. Meestal stapelen de klachten zich op: opvliegers en nachtelijk zweten, een cyclus die onregelmatig wordt of wegblijft, slecht slapen, vaginale droogheid en pijn bij het vrijen, stemmingswisselingen en prikkelbaarheid, vermoeidheid en concentratieproblemen, een droge huid, minder zin in seks, en op langere termijn botontkalking. Herkent u vier of vijf van deze punten tegelijk, en bent u tussen de 40 en 60, dan is een dalende oestrogeenspiegel de meest voor de hand liggende verklaring.

Oestrogeen wordt vooral in de eierstokken gemaakt. Rond de overgang neemt die productie af, en dat merkt u door het hele lichaam: van het baarmoederslijmvlies en de vaginawand tot het temperatuurcentrum in de hersenen en de botten. Hieronder leest u welke symptomen bij welke fase horen, wanneer een tekort géén gewone overgang is, en wat eraan te doen valt.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Opvliegers en nachtelijk zweten: plotselinge warmte, rode vlekken in het gezicht, doorweekt wakker worden.
• Een veranderende cyclus: langere of juist kortere tussenpozen, heftiger of lichter bloedverlies, uitblijvende menstruaties.
• Vaginale droogheid, jeuk en pijn bij het vrijen, soms ook branderigheid bij het plassen.
• Vaker een blaasontsteking of aandrangklachten.
• Slecht in- of doorslapen, ook los van nachtzweten.
• Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, somberheid en minder stressbestendigheid.
• Vermoeidheid, wattig hoofd, moeite met concentreren en woorden zoeken.
• Droge huid en slijmvliezen, dunner wordend haar, gevoelige of juist pijnlijke borsten.
• Stijve spieren en gewrichten, en op termijn botontkalking (osteoporose).

Opvliegers en nachtzweten zijn met afstand de bekendste klachten: volgens Thuisarts.nl krijgt 8 van de 10 vrouwen ermee te maken, en het Farmacotherapeutisch Kompas geeft aan dat ze gemiddeld drie tot zeven jaar aanhouden. Urogenitale klachten komen perimenopauzaal minder vaak voor (ongeveer 15 procent) maar nemen daarna toe tot ongeveer 30 procent, en die verdwijnen juist níet vanzelf.

Vroege signalen: de perimenopauze

De eerste fase begint terwijl u nog gewoon menstrueert. De eierstokken werken onregelmatiger, het FSH stijgt en de estradiolproductie daalt met flinke schommelingen. Typisch is dat de cyclus van slag raakt: de ene maand na 24 dagen, de volgende pas na 40. Veel vrouwen merken vooral slaapproblemen, een kort lontje, hartkloppingen en de eerste opvliegers, zonder de link met hormonen te leggen. Ook migraine en pijnlijke borsten passen hierbij.

Klachten ná de menopauze

De menopauze is de laatste menstruatie in uw leven, in Nederland gemiddeld rond het 51e jaar. Daarna blijft de oestrogeenspiegel structureel laag. Opvliegers nemen bij de meeste vrouwen in de jaren erna af, maar de gevolgen van droge slijmvliezen worden juist duidelijker: vaginale droogheid, pijn bij het vrijen, jeuk en terugkerende blaasontstekingen. Ook het bot verliest sneller massa, waardoor het risico op een botbreuk stijgt. Dat proces voelt u niet, en daarom blijft het vaak onderbelicht.

Oestrogeentekort vóór uw 40e: POI

Blijft de menstruatie voor het 40e jaar maanden weg en heeft u tegelijk overgangsklachten, dan kan er sprake zijn van premature ovariële insufficiëntie (POI), ook wel vervroegde overgang genoemd. Volgens de Nederlandse gynaecologenvereniging overkomt dit ongeveer 1 op de 100 vrouwen; bij de meeste van hen wordt geen oorzaak gevonden. POI is geen klacht om af te wachten, want een langdurig tekort op jonge leeftijd belast bot, hart en bloedvaten. Ga hiermee altijd naar de huisarts.

Oorzaken

Verreweg de meest voorkomende oorzaak is simpelweg leeftijd: de overgang kan ergens tussen het 40e en 60e jaar beginnen en verloopt bij iedereen anders. Daarnaast zijn er oorzaken die niets met leeftijd te maken hebben. Het verwijderen van beide eierstokken geeft een acuut tekort, vaak met heftiger klachten dan een natuurlijke overgang. Bestraling in het bekken en chemotherapie kunnen de eierstokken beschadigen; bij POI spelen ook auto-immuunziekten en chromosomale afwijkingen een rol.

Ook een ernstig energietekort remt de eierstokken af: sterk ondergewicht, een eetstoornis of zeer intensieve sportbeoefening kunnen de menstruatie stilleggen. Tot slot onderdrukt de anticonceptiepil uw eigen cyclus en kan die een beginnende overgang maskeren; de klachten worden dan pas ná het stoppen zichtbaar. Dat is geen tekort dóór de pil, maar een tekort dat verborgen bleef.

Wanneer naar de huisarts

Maak in elk geval een afspraak bij:

• Vaginaal bloedverlies ná de menopauze, hoe klein ook. Dit moet altijd onderzocht worden.
• Bloedverlies tussen de menstruaties door, na het vrijen, of extreem heftig bloedverlies met bloedarmoedeklachten.
• Overgangsklachten of uitblijvende menstruaties vóór uw 40e (mogelijk POI).
• Klachten die uw werk, relatie of nachtrust structureel ontregelen.
• Somberheid die niet wegtrekt, of gedachten aan zelfdoding: dat is een spoedreden om contact op te nemen.
• Tijdens hormoontherapie: een dikke, pijnlijke, warme kuit, plotselinge kortademigheid of pijn op de borst. Dit kan wijzen op trombose of longembolie: bel direct een arts.

De huisarts stelt de diagnose meestal op het verhaal en de leeftijd; boven de 45 met een typisch patroon is bloedonderzoek niet nodig. Onder de 40 wordt wel gemeten, onder meer FSH en oestradiol, en meestal twee keer. Bloedonderzoek helpt ook om schildklierproblemen of bloedarmoede uit te sluiten.

Behandeling

Niet elk oestrogeentekort hoeft behandeld te worden. Zijn de klachten mild, dan helpen dagelijks bewegen, minder alcohol en cafeïne, en stressreductie of mindfulness. Over kruidenmiddelen is het Farmacotherapeutisch Kompas duidelijk: zilverkaars (black cohosh) en fyto-oestrogenen worden afgeraden, omdat de werkzaamheid onvoldoende is aangetoond. Voor een supplement dat het tekort 'aanvult' bestaat dus geen goede onderbouwing.

Zijn de klachten wél hinderlijk, dan is hormoontherapie de meest effectieve behandeling voor opvliegers en nachtzweten. Dat gebeurt met estradiol, bijvoorbeeld als tablet zoals Zumenon 2 mg, of via de huid als pleister of gel. Bij een verhoogd risico op trombose gaat de voorkeur uit naar een toediening via de huid, omdat dat het risico op veneuze trombo-embolie minder beïnvloedt dan tabletten. Belangrijk: heeft u nog een baarmoeder, dan mag oestrogeen nooit alleen worden gebruikt. Er moet altijd een progestageen bij om het baarmoederslijmvlies te beschermen. Dat is precies waarom deze middelen receptplichtig zijn en niet zomaar 'aangevuld' kunnen worden.

Staan vooral de vaginale klachten op de voorgrond, dan is een lage dosis oestrogeen ter plaatse vaak genoeg. Een vaginale tablet met 10 microgram estradiol, bijvoorbeeld Vagifem, gebruikt u volgens het Farmacotherapeutisch Kompas twee weken dagelijks en daarna twee keer per week. De opname in het bloed is minimaal, waardoor deze vorm ook geschikt is voor vrouwen die geen systemische hormoontherapie willen. Een vochtinbrengende gel kan er goed naast.

Onze middelen bij overgangsklachten staan gebundeld in de categorie overgangsklachten. Wij verkopen geen 'oestrogeenkuur' die u zelf kunt starten: elk middel loopt via een consult waarin een arts uw klachten en contra-indicaties beoordeelt. Hormoontherapie wordt afgeraden bij borstkanker of baarmoederkanker in de voorgeschiedenis, een eerdere trombose of longembolie, hart- en vaatziekten, onverklaard vaginaal bloedverlies en ernstige leverfunctiestoornissen. Er volgt een evaluatie na drie maanden en daarna jaarlijks, met als richtlijn maximaal vijf jaar gebruik. Bij POI wordt juist langer doorbehandeld, via de gynaecoloog.

Wilt u het bredere plaatje? Lees ook Overgang: symptomen herkennen per fase en, bij twijfel over uw cyclus, Eisprong: symptomen herkennen.

Zumenon

Mylan · vanaf € 65,00

Estradiol-tablet bij opvliegers en nachtzweten, altijd met progestageen als u nog een baarmoeder heeft.

Vagifem

Novo Nordisk · vanaf € 112,50

Vaginale tablet met 10 microgram estradiol bij droogheid, minimale opname in het bloed.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de eerste tekenen van een oestrogeentekort?

Meestal verandert eerst de cyclus: de tijd tussen twee menstruaties wordt langer of juist korter, en het bloedverlies wordt heftiger of lichter. Daar komen vaak slaapproblemen, prikkelbaarheid en de eerste opvliegers bij. Omdat deze signalen los van elkaar weinig zeggen, is de combinatie doorslaggevend. Houd een paar weken bij wat u merkt en op welk moment in uw cyclus; dat maakt het gesprek met de huisarts een stuk concreter.

Hoe weet je of je te weinig oestrogeen hebt?

Bij vrouwen boven de 45 met een typisch klachtenpatroon is bloedonderzoek meestal niet nodig; de huisarts stelt de diagnose op het verhaal en de leeftijd. Onder de 40 wordt wel gemeten, waarbij FSH en oestradiol worden bepaald, vaak twee keer met enkele weken ertussen. Een hoog FSH bij een lage oestrogeenspiegel wijst op uitgeputte eierstokfunctie. Tegelijk wordt gekeken naar schildklier en bloedarmoede.

Kun je een oestrogeentekort hebben terwijl je nog menstrueert?

Ja. In de perimenopauze schommelt de oestrogeenspiegel sterk en zijn er periodes met een duidelijk tekort, terwijl de menstruatie nog gewoon komt. Dat is de reden dat veel vrouwen jarenlang klachten hebben zonder dat iemand aan de overgang denkt. Ook na het stoppen met de pil of bij sterk ondergewicht kan er een tekort zijn terwijl u zich nog niet 'in de overgang' voelt.

Hoe kun je oestrogeen aanvullen?

Alleen met receptgeneesmiddelen die estradiol bevatten: tabletten, pleisters, gel of spray voor de hele hormoonhuishouding, of een vaginale tablet, crème of ring voor lokale klachten. Heeft u nog een baarmoeder, dan hoort daar altijd een progestageen bij ter bescherming van het baarmoederslijmvlies. Vrij verkrijgbare 'oestrogeensupplementen' vullen geen tekort aan; ze bevatten geen lichaamseigen oestrogeen.

Helpen soja, lijnzaad of zilverkaars bij een oestrogeentekort?

Het Farmacotherapeutisch Kompas raadt fyto-oestrogenen en zilverkaars (black cohosh) af, omdat de werkzaamheid bij overgangsklachten onvoldoende is aangetoond. Soja of lijnzaad in uw voeding is prima en gezond, maar reken er niet op dat het opvliegers of botverlies tegengaat. Bij zilverkaars zijn bovendien meldingen van leverschade gedaan. Wat wél aantoonbaar helpt bij milde klachten is bewegen en stressreductie.

Wat gebeurt er als een oestrogeentekort niet behandeld wordt?

Bij een normale overgang nemen opvliegers en nachtzweten na verloop van jaren meestal vanzelf af. Vaginale droogheid en pijn bij het vrijen verdwijnen juist niet vanzelf en worden zonder behandeling vaak erger. Botverlies gaat ongemerkt door en verhoogt het risico op breuken. Bij een vroeg tekort (POI) weegt dat zwaarder: daar wordt behandeling geadviseerd om bot en hart- en bloedvaten te beschermen.

Op welke leeftijd begint een oestrogeentekort?

De overgang kan bij iedere vrouw anders beginnen, ergens tussen het 40e en 60e jaar. De laatste menstruatie valt gemiddeld rond het 51e jaar, en de klachten nemen doorgaans zo'n vijf jaar daarna af. Begint het duidelijk vóór uw 40e, dan spreken we van een vervroegde overgang (POI), wat bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen voorkomt en altijd medisch beoordeeld hoort te worden.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik ben in de overgang, welke overgangsklachten kun je krijgen? - https://www.thuisarts.nl/overgang/ik-ben-in-overgang
• Thuisarts.nl - Ik wil misschien hormoontherapie tegen opvliegers in de overgang. - https://www.thuisarts.nl/overgang/ik-wil-misschien-hormonen-gaan-gebruiken-tegen-opvliegers-in-overgang
• Farmacotherapeutisch Kompas - Climacterische klachten. - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/climacterische_klachten
• Farmacotherapeutisch Kompas - Estradiol (vaginaal). - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/e/estradiol__vaginaal_
• NVOG / DeGynaecoloog.nl - Wat is POI (vervroegde overgang)? - https://www.degynaecoloog.nl/onderwerpen/wat-is-poi-vervroegde-overgang/