Hoog cholesterol: symptomen herkennen

Een te hoog cholesterol doet geen pijn. Het is geen ziekte, maar een risicofactor die jarenlang stilletjes uw bloedvaten beschadigt. Juist daarom zoeken zoveel mensen naar symptomen, en juist daarom is het eerlijke antwoord dat die er meestal niet zijn.

Toch bestaan er signalen die de moeite van het kennen waard zijn: een klein aantal zichtbare afwijkingen aan ogen, huid en pezen, en klachten die pas ontstaan wanneer de aderverkalking al gevorderd is. Hieronder ziet u ze op een rij.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Meestal helemaal geen klachten; een bloedtest is de enige manier om het vast te stellen.
• Gele, licht verheven vetophopingen rond de oogleden (xanthelasmata).
• Een witgrijze ring rond het gekleurde deel van het oog (arcus lipoides), opvallend vóór het 45e jaar.
• Verdikkingen op pezen, zoals de achillespees of de strekpezen van de hand (peesxanthomen).
• Drukkend, beklemmend gevoel op de borst bij inspanning dat wegtrekt in rust (angina pectoris).
• Pijn in de kuiten bij lopen die verdwijnt zodra u stilstaat (etalagebenen).
• Kortademigheid, duizeligheid of ongewone vermoeidheid bij inspanning.
• Plotselinge uitval: onduidelijke spraak, een hangende mondhoek, kracht weg in arm of been - bel direct 112.

Waarom u een hoog cholesterol meestal niet voelt

Cholesterol is een vetachtige stof die uw lichaam nodig heeft voor celwanden en hormonen. Problematisch wordt het pas als er te veel LDL in het bloed zit. Dat LDL zet zich langzaam af in de wand van uw slagaders, jaar na jaar, zonder zenuwprikkels en zonder pijn. Uw lichaam heeft geen alarmsysteem voor een verhoogde bloedwaarde.

Thuisarts.nl formuleert het nuchter: een hoog cholesterol is geen ziekte en geeft geen klachten, maar het beschadigt wel uw bloedvaten. U kunt zich met een LDL van 5 mmol/l uitstekend voelen en met een LDL van 2 mmol/l doodmoe zijn. Wie zekerheid wil, laat prikken.

Zichtbare signalen aan ogen en huid

Bij zeer hoge waarden kan cholesterol zich buiten de bloedvaten ophopen, en dan is het soms wel te zien. Het Erasmus MC noemt drie klassieke verschijnselen bij familiaire hypercholesterolemie: cholesterolafzettingen op de pezen (xanthomen), een witte ring om de iris (arcus lipoides) en gele vetophopingen rond de ogen (xanthelasmata). In dezelfde adem staat er een belangrijke nuance bij: veel patiënten hebben deze kenmerken juist niet.

Xanthelasmata zijn zachte, geelachtige plekjes op of vlak onder het ooglid, vaak aan de kant van de neus. Ze zijn onschuldig voor het oog zelf, maar kunnen wijzen op een vetstofwisselingsstoornis. Een arcus lipoides is een witgrijze ring aan de rand van het hoornvlies. Op hogere leeftijd komt die ring veel voor en zegt hij weinig; verschijnt hij vóór ongeveer het 45e levensjaar, dan is dat een reden om uw bloed te laten onderzoeken. Peesxanthomen voelt u eerder dan u ze ziet: een knobbelige verdikking van de achillespees of van de strekpezen op de handrug.

Deze signalen horen dus bij extreem hoge, meestal erfelijke waarden. Ontbreken ze, dan zegt dat niets: verreweg de meeste mensen met een te hoog cholesterol zien er volstrekt normaal uit.

Klachten die pas ontstaan bij aderverkalking

Wat mensen in de praktijk als "cholesterolklachten" ervaren, zijn bijna altijd klachten van vernauwde slagaders. Dat is een gevolg, geen vroeg signaal, en het duurt meestal tientallen jaren voordat het zover is.

• Hart: een drukkende, beklemmende pijn midden op de borst bij traplopen, haasten of kou, die in rust binnen enkele minuten wegtrekt. Dit heet angina pectoris.
• Benen: krampende pijn in de kuit of het bovenbeen na een vaste loopafstand, die verdwijnt bij stilstaan (etalagebenen).
• Hersenen: kortdurende uitval van spraak, gezichtsveld, gevoel of kracht, oftewel een TIA.
• Algemeen: kortademigheid, duizeligheid of opvallende vermoeidheid bij inspanning, doordat er minder zuurstofrijk bloed op de plaats van bestemming komt.

Aderverkalking komt bovendien niet alleen door cholesterol: roken, hoge bloeddruk en diabetes tellen zwaar mee. Deze klachten vervangen dus geen cholesterolmeting, maar zijn altijd een reden om naar de huisarts te gaan.

Verschillen tussen mannen en vrouwen

Vrouwen hebben vóór de overgang gemiddeld een gunstiger cholesterolprofiel. Daalt de oestrogeenspiegel, dan stijgt bij veel vrouwen het LDL. Een waarde die op uw veertigste keurig was, kan op uw vijfenvijftigste verhoogd zijn zonder dat u iets veranderd hebt. Laat rond die levensfase opnieuw meten.

Ook de gevolgklachten kunnen verschillen. Bij vrouwen uit een vernauwde kransslagader zich vaker op een minder klassieke manier: geen duidelijke pijn op de borst, maar kortademigheid, misselijkheid, extreme vermoeidheid of pijn tussen de schouderbladen, in de kaak of in de bovenbuik. Neem die klachten net zo serieus als drukkende pijn op de borst.

Oorzaken

Uw cholesterolgehalte is de optelsom van wat u eet en wat uw lever zelf aanmaakt. Die tweede factor is grotendeels erfelijk bepaald, wat verklaart waarom slanke, sportieve mensen soms toch hoge waarden hebben.

• Voeding met veel verzadigd vet en veel suiker; triglyceriden reageren sterk op alcohol en suiker.
• Overgewicht, weinig bewegen en langdurige stress.
• Roken, dat bovendien het beschermende HDL verlaagt.
• Diabetes, insulineresistentie, een traag werkende schildklier en nierschade.
• Sommige medicijnen, waaronder bepaalde plaspillen en corticosteroïden.
• Erfelijke aanleg, in de meest uitgesproken vorm familiaire hypercholesterolemie (FH).

Die laatste vorm is minder zeldzaam dan gedacht. De Hartstichting schat dat ongeveer 1 op de 300 Nederlanders FH heeft, zo'n 60.000 mensen. Bij hen ligt het totaal cholesterol meestal boven de 8 mmol/l en het LDL-cholesterol boven de 6 mmol/l, van jongs af aan. Onbehandeld kan dat de levensverwachting met meer dan tien jaar bekorten; met tijdige behandeling is die weer normaal. Kwamen er in uw familie hartinfarcten of beroertes vóór het 65e jaar voor, bespreek dat dan met uw huisarts.

Wanneer naar de huisarts

Bel direct 112 bij:

• Aanhoudende drukkende pijn op de borst, eventueel uitstralend naar arm, kaak, rug of bovenbuik, vaak met zweten, misselijkheid of kortademigheid.
• Plotselinge verlamming of gevoelloosheid in gezicht, arm of been, onduidelijke spraak, of plotseling wegvallend zicht, ook als het weer overgaat.

Maak op korte termijn een afspraak bij de huisarts als:

• U pijn in de borst of kuitpijn krijgt bij inspanning die in rust wegtrekt.
• U gele plekjes rond de oogleden, knobbels op pezen of een witte ring om de iris vóór uw 45e opmerkt.
• Een ouder, broer of zus vóór het 65e jaar een hartinfarct, beroerte of dotterbehandeling kreeg.
• U 40 jaar of ouder bent en uw cholesterol nooit is gemeten - de Hartstichting adviseert vanaf die leeftijd meten, en eerder bij erfelijke belasting of meerdere risicofactoren.
• Een zelftest een verhoogde waarde gaf. Zo'n test meet meestal alleen het totaal cholesterol, niet uw LDL en HDL, en zegt daarom weinig zonder controle door de arts.

Behandeling

De behandeling begint niet bij een getal, maar bij uw totale risico: de huisarts weegt uw cholesterol samen met bloeddruk, roken, diabetes, leeftijd en familiegeschiedenis. Als richtwaarde geldt een totaal cholesterol onder de 5 en een LDL onder de 3 mmol/l; bij verhoogd risico onder de 2,6 mmol/l en bij mensen tot 70 jaar met een doorgemaakte hart- of vaatziekte onder de 1,8 mmol/l.

Leefstijl staat in alle richtlijnen voorop: niet roken, voldoende bewegen, een gezond voedingspatroon, minder alcohol en een gezond gewicht. Volstaat dat niet, dan is volgens het Farmacotherapeutisch Kompas een statine de eerste keus, met atorvastatine of rosuvastatine als voorkeursmiddel en het minder krachtige simvastatine als alternatief. Wordt de streefwaarde niet gehaald, dan kan ezetimib erbij; die combinatie geldt als veilig en effectief. Boven de 70 jaar weegt de arts per persoon af.

Wees hierover eerlijk geïnformeerd: cholesterolverlagers zijn receptplichtig en horen bij een behandeling die uw arts instelt en met bloedcontroles bijstuurt. In onze categorie statines leest u wat deze middelen doen, maar op dit moment is via apo365 geen cholesterolverlager verkrijgbaar; daarvoor gaat u naar uw huisarts of apotheek. Wat wel via apo365 verkrijgbaar is, raakt aan de andere risicofactoren: een bloeddrukverlager als bisoprololfumaraat behandelt uitsluitend uw bloeddruk en verlaagt uw cholesterol niet. Meer achtergrond leest u in onze artikelen "Hoge bloeddruk: symptomen herkennen" en "Insulineresistentie: symptomen herkennen".

Veelgestelde vragen

Hoe merk je dat je cholesterol te hoog is?

In de regel merkt u er niets van. Een hoog cholesterol geeft geen pijn, geen jeuk en geen zichtbare verandering. Alleen een bloedonderzoek bij de huisarts, of als eerste indruk een zelftest, laat zien hoe hoog uw totaal cholesterol, LDL, HDL en triglyceriden zijn. Wachten op klachten betekent wachten tot de vaatschade er al is.

Kun je cholesterol aan je ogen zien?

Soms. Gele vetophopingen rond de oogleden (xanthelasmata) en een witgrijze ring om de iris (arcus lipoides) kunnen bij zeer hoge, vaak erfelijke waarden voorkomen. Bij ouderen is zo'n ring meestal onschuldig; ziet u hem vóór uw 45e, laat dan prikken. Omgekeerd geldt: normale ogen sluiten een te hoog cholesterol beslist niet uit.

Kun je moe worden van een te hoog cholesterol?

Niet van de bloedwaarde zelf. Wel kan gevorderde aderverkalking de doorbloeding beperken, en dan zijn vermoeidheid, kortademigheid en duizeligheid bij inspanning mogelijk. Moeheid heeft echter veel waarschijnlijkere oorzaken, van bloedarmoede tot schildklierproblemen en slaaptekort. Laat aanhoudende moeheid breed uitzoeken.

Wanneer is je cholesterol te hoog?

Als globale richtlijn geldt een totaal cholesterol onder de 5 mmol/l en een LDL onder de 3 mmol/l als gunstig, een HDL boven de 1 mmol/l als beschermend en triglyceriden onder de 2 mmol/l als goed. Bij een verhoogd risico op hart- en vaatziekten hanteert de arts strengere streefwaarden: een LDL onder 2,6 of, na een hart- of vaatziekte tot 70 jaar, onder 1,8 mmol/l.

Wat zijn de symptomen van een te hoog cholesterol bij vrouwen?

Dezelfde als bij mannen: meestal geen. Wel stijgt het LDL bij veel vrouwen na de overgang, waardoor een eerdere goede uitslag kan verouderen. Krijgen vrouwen wel klachten door vernauwde kransslagaders, dan zijn die vaker atypisch: kortademigheid, misselijkheid, extreme vermoeidheid of pijn in kaak, rug of bovenbuik in plaats van klassieke pijn op de borst.

Kun je een hoog cholesterol zonder medicijnen verlagen?

Vaak wel gedeeltelijk. Stoppen met roken, meer bewegen, minder verzadigd vet en suiker, minder alcohol en gewichtsverlies verlagen het LDL en verbeteren uw risicoprofiel als geheel. Bij een erfelijke vorm of een hoog risico is leefstijl alleen meestal niet genoeg en blijft medicatie nodig. Stop nooit op eigen initiatief met een voorgeschreven statine.

Wat gebeurt er als een hoog cholesterol niet behandeld wordt?

Het LDL blijft zich in de vaatwand afzetten. Op termijn kan dat leiden tot angina pectoris, een hartinfarct, etalagebenen, een TIA of een beroerte. Bij familiaire hypercholesterolemie kan onbehandeld de levensverwachting meer dan tien jaar korter zijn, terwijl die met tijdige behandeling weer normaal wordt. De schade sluipt, dus de winst van vroeg ingrijpen is groot.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik heb een hoog cholesterol - https://www.thuisarts.nl/verhoogd-cholesterol
• Hartstichting - Erfelijk hoog cholesterol - https://www.hartstichting.nl/risicofactoren/gids-cholesterol/cholesterolwaarden/erfelijk-hoog-cholesterol
• Hartstichting - Cholesterol meten: hier moet je op letten - https://www.hartstichting.nl/risicofactoren/gids-cholesterol/cholesterol-meten
• Farmacotherapeutisch Kompas - Hypercholesterolemie (niet-familiair) - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/hypercholesterolemie__niet_familiair_
• Erasmus MC - Familiaire hypercholesterolemie (dyslipidemie) - https://www.erasmusmc.nl/nl-nl/patientenzorg/aandoeningen/dyslipidemie