PCOS: symptomen herkennen

PCOS staat voor polycysteus ovariumsyndroom. De klachten ontstaan doordat de eisprong uitblijft of heel onregelmatig is en het lichaam relatief veel mannelijke hormonen aanmaakt. De symptomen die het vaakst worden gemeld zijn: een onregelmatige of uitblijvende menstruatie, overmatige haargroei op gezicht, buik en rug, acne, haaruitval, gewichtstoename en verminderde vruchtbaarheid.

Niet iedere vrouw met PCOS heeft al deze klachten, en de ernst verschilt sterk per persoon. Daarom blijft PCOS vaak jarenlang onopgemerkt. Hieronder leest u welke symptomen erbij horen, hoe de huisarts de diagnose stelt, en wat er aan de klachten te doen is.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Onregelmatige menstruatie: minder dan acht menstruaties per jaar, of maandenlang helemaal geen menstruatie.
• Hevig of langdurig bloedverlies op de momenten dat de menstruatie wel komt.
• Overmatige haargroei (hirsutisme) op kin, bovenlip, buik, borst of rug.
• Acne en een vette huid, ook ruim na de puberteit.
• Haaruitval of dunner wordend hoofdhaar, vaak bij de haargrens en de kruin.
• Gewichtstoename, vooral rond de buik, en moeite met afvallen.
• Verminderde vruchtbaarheid doordat er geen of nauwelijks een eisprong plaatsvindt.
• Vermoeidheid, somberheid, lichaamsonzekerheid en soms slaapapneu (adempauzes tijdens de slaap).

Onregelmatige menstruatie: het kernsymptoom

De duidelijkste aanwijzing voor PCOS is een cyclus die niet klopt. Bij PCOS rijpen de eiblaasjes in de eierstok wel, maar komen ze vaak niet tot een eisprong. Zonder eisprong ontbreekt het hormoon dat de menstruatie op gang brengt, en daardoor blijft de menstruatie weg of komt zij onvoorspelbaar.

In de praktijk merkt u dat als cycli van zes weken, drie maanden of langer, of als menstruaties die helemaal wegblijven. Het omgekeerde komt ook voor: doordat het baarmoederslijmvlies lang doorgroeit zonder afgestoten te worden, kan de menstruatie die uiteindelijk komt juist erg hevig en langdurig zijn. Wie de pil of een hormoonspiraal gebruikt, merkt dit patroon meestal niet, omdat de bloeding dan door het middel wordt bepaald.

Huid en haar: acne, hirsutisme en haaruitval

Een verhoogde werking van mannelijke hormonen (androgenen) laat zich vooral op de huid zien. Acne die na de puberteit gewoon doorloopt of terugkeert, een vette huid en verstopte poriën in het gezicht, op de kaaklijn, borst of rug zijn klassieke PCOS-klachten.

Hirsutisme is de medische term voor grove, donkere haargroei op plaatsen waar vrouwen normaal weinig haar hebben: kin, bovenlip, rond de tepels, op de buik, de onderrug en de bovenbenen. Tegelijk kan het hoofdhaar juist dunner worden, met een terugwijkende haargrens of een bredere scheiding. Die combinatie van te veel haar op het lichaam en te weinig op het hoofd is typerend en voor veel vrouwen de reden om uiteindelijk naar de huisarts te gaan.

Gewicht, insulineresistentie en vermoeidheid

Veel vrouwen met PCOS hebben overgewicht, en veel van hen merken dat afvallen ongewoon moeizaam gaat. Daarachter zit vaak insulineresistentie: de lichaamscellen reageren minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline aanmaakt. Een hoge insulinespiegel stimuleert de eierstokken om meer androgenen te maken, wat de huid- en cyclusklachten weer versterkt.

Insulineresistentie verklaart ook de vermoeidheid en de energiedips na een koolhydraatrijke maaltijd. Zij is de reden dat artsen bij PCOS regelmatig bloedsuiker, cholesterol, gewicht en bloeddruk controleren: op langere termijn zijn diabetes type 2 en hart- en vaatziekten de risico's die daarmee in de gaten worden gehouden.

Vruchtbaarheid en kinderwens

Omdat de eisprong uitblijft of onregelmatig is, wordt zwanger worden met PCOS vaak lastiger. Dat is iets anders dan onvruchtbaar zijn. Stichting PCOS Nederland geeft aan dat een groot deel van de vrouwen met PCOS zonder medische behandeling zwanger wordt; het duurt gemiddeld alleen langer en het moment is moeilijker te voorspellen.

Voor veel vrouwen is een uitblijvende zwangerschap juist het moment waarop PCOS wordt ontdekt. Lukt het een jaar niet, of heeft u een duidelijk onregelmatige cyclus en een kinderwens, ga dan naar de huisarts.

Psychische klachten horen er ook bij

Thuisarts.nl noemt bij PCOS niet alleen lichamelijke klachten. Onzekerheid over het lichaam en schaamte over haargroei of acne, eetproblemen, sombere gevoelens en minder zin in seks komen vaak voor. Voor veel vrouwen bepalen zij sterker hoe zwaar PCOS weegt dan de bloeduitslagen. Bespreek ze net zo goed met uw huisarts.

Oorzaken: hoe ontstaat PCOS?

Er is geen enkele oorzaak aan te wijzen. PCOS is een syndroom, een samenspel van klachten dat bij iedere vrouw net anders uitpakt. Wat er in het lichaam gebeurt, is wel redelijk goed beschreven: de eierstokken maken relatief veel androgenen aan, de rijping van de eiblaasjes stokt halverwege en er komt geen eisprong. Op een echo zijn daardoor veel kleine eiblaasjes te zien, de zogenoemde polycysteuze eierstokken. Dat zijn geen cysten in de gebruikelijke zin en zij hoeven niet te worden verwijderd.

Insulineresistentie werkt dit proces in de hand en overgewicht versterkt de insulineresistentie weer, een cirkel die zichzelf in stand houdt. Daarnaast speelt erfelijke aanleg mee: PCOS komt vaker voor bij vrouwen van wie een moeder of zus het ook heeft. Het ontstaat niet door de pil te gebruiken of te stoppen.

Wanneer naar de huisarts

Maak een afspraak bij uw huisarts als u een of meer van de volgende dingen herkent:

• U heeft minder dan acht menstruaties per jaar, of uw cyclus is structureel onvoorspelbaar.
• U menstrueert langer dan een jaar niet, terwijl u geen hormonale anticonceptie gebruikt en niet zwanger of in de overgang bent.
• U krijgt grove haargroei in het gezicht of op de romp, of uw hoofdhaar wordt merkbaar dunner.
• U heeft aanhoudende acne die niet reageert op gewone huidverzorging.
• U probeert al een jaar zwanger te worden zonder resultaat, of korter dan een jaar bij een duidelijk onregelmatige cyclus.
• U bent onbedoeld flink aangekomen, of u heeft klachten die op een hoge bloedsuiker wijzen, zoals veel dorst en veel plassen.

Ga met spoed naar een arts bij hevig vaginaal bloedverlies waarbij u zich duizelig of suf voelt, en bij vaginaal bloedverlies na de menopauze. Dat hoort niet bij PCOS en moet altijd apart worden onderzocht.

Hoe wordt PCOS vastgesteld?

De huisarts of gynaecoloog begint met uw verhaal: cyclus, gewichtsverloop, huid- en haarklachten en medicijngebruik. Daarna volgt meestal bloedonderzoek naar hormonen, waarbij ook aandoeningen met vergelijkbare klachten worden uitgesloten, zoals een traag werkende schildklier. Soms wordt een inwendige echo gemaakt van de eierstokken. Volgens het Radboudumc is voor de diagnose nodig dat aan minstens twee van drie punten wordt voldaan: een onregelmatige of afwezige menstruatie, tekenen van te veel mannelijk hormoon (haargroei, acne, haaruitval of een verhoogde bloedwaarde), en veel eiblaasjes in de eierstokken op de echo.

Behandeling: wat helpt

PCOS is niet te genezen. De behandeling richt zich op de klachten die u het meest dwarszitten en op het beperken van de risico's op langere termijn. Welke route passend is, hangt vooral af van één vraag: heeft u op dit moment een kinderwens of niet.

Leefstijl is bij PCOS geen bijzaak. Bij overgewicht kan een gewichtsverlies van vijf tot tien procent al genoeg zijn om de cyclus en de eisprong te laten terugkeren; Stichting PCOS Nederland noemt dit de eerste stap bij een BMI boven de 25. Voldoende bewegen, niet roken en een voedingspatroon dat de bloedsuiker rustig houdt, ondersteunen datzelfde doel.

Heeft u geen kinderwens, dan zijn hormonale anticonceptiva de gebruikelijke keuze. De pil of een hormoonspiraal maakt de bloedingen voorspelbaar, beschermt het baarmoederslijmvlies tegen te lang doorgroeien en vermindert acne en overmatige haargroei. Bij hardnekkige haargroei kan de arts daarnaast een middel voorschrijven dat de werking van mannelijke hormonen remt.

Metformine is de tweede bekende pijler. Het middel verlaagt de insulinespiegel, waardoor de eierstokken minder androgenen aanmaken en de cyclus bij een deel van de vrouwen weer regelmatiger wordt. De Nederlandse PCOS-richtlijn adviseert metformine naast leefstijladvies bij vrouwen met PCOS en overgewicht, hirsutisme of het metabool syndroom. Belangrijk om te weten: metformine is voor PCOS off-label. Het is geregistreerd voor diabetes type 2, niet voor PCOS, en uw arts hoort u daar samen met de mogelijke bijwerkingen over te informeren. Die bijwerkingen zijn vooral maag-darmklachten zoals misselijkheid, diarree en buikpijn; ze zijn dosisafhankelijk en verdwijnen meestal weer. Daarom wordt de dosering langzaam opgebouwd. Bij langdurig gebruik kan de vitamine B12-spiegel dalen. Bij ons vindt u Metformine van Teva in de beschikbare sterktes. Bestellen kan alleen op recept en in overleg met een arts die uw bloedwaarden kent.

Bij een kinderwens loopt de behandeling via de huisarts naar de gynaecoloog. Letrozol of clomifeencitraat brengen de eisprong op gang, soms samen met metformine. Werkt dat niet, dan volgen hormooninjecties (gonadotrofinen), inseminatie of ivf. Dat traject hoort in het ziekenhuis thuis, niet bij een webshop.

Wilt u meer weten over de mechaniek achter uw klachten, lees dan ook onze uitleg over insulineresistentie en over de eisprong.

Metformine

Teva · vanaf € 37,50

Bij insulineresistentie naast PCOS, op recept van uw arts.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of ik PCOS heb?

Zeker weten kan alleen een arts. De verdenking ontstaat bij een onregelmatige of uitblijvende menstruatie in combinatie met acne, overmatige haargroei of haaruitval. De huisarts vraagt uw cyclusverloop uit, doet lichamelijk onderzoek en laat bloed prikken om hormonen te bepalen en andere oorzaken uit te sluiten. Soms volgt een inwendige echo van de eierstokken. Er is geen thuistest die de diagnose PCOS kan stellen.

Wat zijn de eerste tekenen van PCOS?

Meestal begint het rond of kort na de puberteit met een cyclus die maar niet regelmatig wordt, en met acne die niet overgaat. Grovere haargroei op kin en bovenlip en langzame gewichtstoename rond de buik komen daar vaak bij. Omdat een grillige cyclus in de eerste jaren na de eerste menstruatie ook normaal kan zijn, wordt PCOS bij tieners voorzichtiger vastgesteld.

Kun je PCOS hebben zonder overgewicht?

Ja. Overgewicht komt vaak voor bij PCOS, maar het hoort niet bij de diagnose. Ook vrouwen met een normaal gewicht kunnen een uitblijvende eisprong, hirsutisme, acne en insulineresistentie hebben. Het advies om af te vallen geldt dan uiteraard niet, maar de rest van de behandeling en de controles op bloedsuiker, cholesterol en bloeddruk blijven gewoon van toepassing.

Gaat PCOS ooit over?

PCOS is niet te genezen, maar het beeld verandert wel in de loop van het leven. De klachten spelen vooral vóór het veertigste levensjaar; rond de overgang worden cycli bij veel vrouwen regelmatiger. De stofwisselingskant verdwijnt niet vanzelf. Controle van gewicht, bloedsuiker, cholesterol en bloeddruk blijft daarom ook op latere leeftijd zinvol.

Kun je zwanger worden met PCOS?

Ja. PCOS maakt zwanger worden meestal lastiger en onvoorspelbaarder, maar zeker niet onmogelijk. Een groot deel van de vrouwen met PCOS wordt zonder medische behandeling zwanger. Lukt het niet vanzelf, dan is er een duidelijk stappenplan: eerst leefstijl en gewicht, dan medicijnen die de eisprong op gang brengen zoals letrozol of clomifeen, en pas daarna inseminatie of ivf.

Helpt metformine bij PCOS?

Bij een deel van de vrouwen wel. Metformine verlaagt de insulinespiegel, wat kan helpen bij gewicht, hirsutisme en het metabool syndroom, en waardoor de eisprong soms terugkeert. De Nederlandse richtlijn adviseert het naast leefstijladvies. Het is voor PCOS wel off-label voorgeschreven, en maag-darmklachten in het begin komen vaak voor. Bespreek voor- en nadelen daarom altijd met uw arts.

Wat is het verschil tussen PCOS en cysten op de eierstokken?

De naam is verwarrend. De 'cysten' bij PCOS zijn geen echte cysten, maar veel kleine eiblaasjes (follikels) die halverwege hun rijping zijn blijven steken. Zij zijn ongevaarlijk en worden niet verwijderd. Een echte eierstokcyste is één vochtblaasje dat groter kan worden en soms pijn of druk geeft. Dat is een andere aandoening met een andere aanpak.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik heb het polycysteus-ovarium-syndroom (PCOS) en heb klachten: - https://www.thuisarts.nl/polycysteus-ovarium-syndroom-pcos/ik-heb-polycysteus-ovarium-syndroom-pcos-en-heb-klachten
• Radboudumc - Polycysteus ovarium syndroom: - https://www.radboudumc.nl/patientenzorg/aandoeningen/p/polycysteus-ovarium-syndroom
• Richtlijnendatabase (NVOG) - Metformine bij PCOS: - https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adaptatietraject_internationale_richtlijn_pcos/farmacologische_behandeling_voor_niet-zwangerschapsuitkomsten/metformine.html
• Farmacotherapeutisch Kompas - Metformine: - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/m/metformine
• Stichting PCOS Nederland - Behandeling om zwanger te worden: - https://stichtingpcosnederland.nl/behandeling/behandeling-om-zwanger-te-worden/