Paniekaanval: symptomen herkennen

Een paniekaanval begint bijna altijd zonder waarschuwing: binnen enkele minuten staat uw lichaam in de hoogste alarmstand. De klachten die daarbij het vaakst optreden zijn hartkloppingen of een bonzend hart, kortademigheid of het gevoel te stikken, pijn of druk op de borst, zweten, trillen of beven, duizeligheid, misselijkheid, tintelingen in handen of lippen, opvliegers of koude rillingen, en de overweldigende gedachte dat u de controle verliest of doodgaat. Vier of meer van deze verschijnselen tegelijk, met een piek na ongeveer tien minuten, passen bij een paniekaanval.

Wat een paniekaanval zo verwarrend maakt, is dat de klachten puur lichamelijk aanvoelen. Veel mensen belanden de eerste keer op de spoedeisende hulp met de vraag of hun hart wel in orde is. Dat is verstandig: bij nieuwe pijn op de borst hoort een medische beoordeling. Hieronder leest u welke symptomen erbij horen, hoe lang een aanval duurt en wanneer u contact opneemt met de huisarts.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Hartkloppingen, een bonzend hart of een sterk versnelde hartslag.
• Kortademigheid, benauwdheid of het gevoel niet genoeg lucht te krijgen.
• Pijn, druk of een beklemmend gevoel op de borst.
• Zweten, trillen of beven.
• Duizeligheid, licht in het hoofd of het gevoel flauw te vallen.
• Misselijkheid of een onrustig gevoel in de maag of buik.
• Tintelingen of een doof gevoel in vingers, tenen of rond de mond.
• Opvliegers of juist koude rillingen.
• Angst om dood te gaan, gek te worden of de controle te verliezen.

Lichamelijke symptomen: het alarmsysteem slaat aan

De lichamelijke klachten zijn geen inbeelding. Uw lichaam schakelt binnen enkele minuten over op een vecht-of-vluchtreactie: de hartslag gaat omhoog, de ademhaling wordt sneller, de spieren spannen aan en u gaat zweten. Alles wat u voelt is een echte reactie, alleen op het verkeerde moment: het alarm gaat af terwijl er geen gevaar is.

Snel ademen verklaart de rest. Door hyperventilatie verandert de verhouding tussen zuurstof en koolzuur in het bloed, en dat geeft precies de tintelingen en de duizeligheid. Aangespannen borstspieren zorgen voor de drukkende pijn. Het benauwde gevoel is intens, maar u stikt niet: Thuisarts.nl benadrukt dat het gevoel van verstikking niet tot echt zuurstoftekort leidt.

Psychische symptomen: controleverlies en onwerkelijkheid

Naast de lichamelijke verschijnselen hoort een tweede laag klachten bij een paniekaanval: acute doodsangst, het idee gek te worden, of het gevoel de controle te verliezen. Ook derealisatie (de omgeving voelt onwerkelijk, als achter glas) en depersonalisatie (het gevoel los te staan van uw eigen lichaam) komen regelmatig voor.

Deze gedachten zijn geen bijzaak, ze houden de aanval in stand. Wie de hartkloppingen uitlegt als een beginnend hartinfarct, wordt banger en gaat sneller ademen. Dat is de vicieuze cirkel waar cognitieve gedragstherapie op ingrijpt.

Hoe lang duurt een paniekaanval?

Een paniekaanval bouwt snel op en zakt vanzelf weer af, met een piek na ongeveer tien minuten. Thuisarts.nl geeft aan dat een aanval vaak binnen een half uur voorbij is; Apotheek.nl noemt in uitzonderingsgevallen tot ongeveer anderhalf uur. Daarna blijft vaak nog uitputting hangen. U hoeft de aanval niet te stoppen, alleen uit te zitten.

Paniekaanval of hartaanval: hoe zit het verschil?

Bij een paniekaanval is de pijn op de borst vaker scherp en plaatselijk, komt de aanval in rust op en zakt hij binnen tien tot dertig minuten af, meestal met tintelingen erbij. Bij hartklachten gaat het vaker om drukkende, zware pijn die uitstraalt naar arm, kaak of rug, die verergert bij inspanning en niet vanzelf wegtrekt.

Dat onderscheid kunt u thuis niet met zekerheid maken, en dat hoeft ook niet. Bel bij twijfel 112, zeker de eerste keer, bij drukkende pijn die langer dan een kwartier aanhoudt of uitstraalt, of bij klachten die anders aanvoelen dan uw eerdere aanvallen.

Van losse paniekaanval naar paniekstoornis

Een enkele paniekaanval maken veel mensen ooit mee. Van een paniekstoornis spreken we pas als de aanvallen terugkomen en er iets bijkomt: aanhoudende angst voor een volgende aanval, of vermijdingsgedrag. Dan wordt de wereld kleiner: mensen mijden de bus, de supermarkt of drukke plekken, en soms ontstaat agorafobie (pleinvrees). Juist dat vermijden houdt de klachten in stand, want u leert nooit dat het misgaan uitblijft. Herkent u dit patroon, zoek dan hulp; behandeling werkt beter naarmate u eerder begint.

Oorzaken

Er is zelden één oorzaak. Volgens Apotheek.nl ontstaat een paniekstoornis meestal uit een combinatie van erfelijke aanleg, persoonlijkheidskenmerken, verschillen in de signaalstoffen serotonine en dopamine, en gebeurtenissen in het leven.

Daarnaast zijn er uitlokkende factoren: langdurige stress, slaaptekort, veel cafeïne, alcohol en kalmerende middelen (die kort verlichten maar de angst op termijn verergeren). Ook lichamelijke oorzaken geven paniekachtige klachten, zoals een te snel werkende schildklier of hartritmestoornissen. Daarom hoort de eerste beoordeling bij de huisarts en niet bij een webshop.

Wanneer naar de huisarts

Neem contact op met uw huisarts of, waar aangegeven, direct met 112:

• Bel 112 bij drukkende pijn op de borst die langer dan vijftien minuten duurt, uitstraalt naar arm, kaak of rug, of samengaat met koud zweet, braken of flauwvallen.
• Bel 112 of de huisartsenpost als u deze klachten voor het eerst heeft en ze hevig zijn.
• Maak een afspraak bij de huisarts als u vaker paniekaanvallen krijgt of bang bent geworden voor een nieuwe aanval.
• Ga naar de huisarts als u situaties, plaatsen of vervoermiddelen begint te vermijden.
• Ga naar de huisarts als de klachten anders aanvoelen dan uw eerdere aanvallen, of als ze veel langer duren.
• Neem contact op als u meer alcohol, cannabis of kalmeringsmiddelen bent gaan gebruiken om de angst te dempen.

Denkt u aan zelfdoding, of maakt de angst het leven ondraaglijk? Wacht niet op een afspraak: bel gratis 113 of 0800-0113, of chat anoniem via 113.nl. Bij acuut gevaar belt u 112. apo365 kan geen diagnose stellen en vervangt geen huisarts, psycholoog of crisishulp.

Behandeling

Tijdens een aanval helpt het om niets te forceren. Thuisarts.nl adviseert in te ademen door de neus in ongeveer drie tellen en uit te ademen door de mond in zes tellen, zonder papieren zakje: dat verergert de paniek. Zeg tegen uzelf dat de aanval vervelend maar ongevaarlijk is. Afleiding werkt ook.

Voor terugkerende aanvallen noemt het Farmacotherapeutisch Kompas voorlichting, psycho-educatie en (cognitieve) gedragstherapie als aangewezen begin bij paniekstoornis. In therapie leert u de lichamelijke signalen anders uit te leggen en de vermijding stap voor stap af te bouwen. Bij een losse paniekaanval zijn medicijnen meestal niet nodig.

Blijven de klachten aanhouden, dan kan de arts medicatie voorstellen. Bij paniekstoornis zijn dat in de eerste plaats SSRI-antidepressiva. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt sertraline en escitalopram als eerste keus; citalopram en fluoxetine worden bij deze indicatie off-label ingezet. In ons assortiment antidepressiva vindt u onder meer Sertraline en Escitalopram Teva. Beide zijn uitsluitend op recept verkrijgbaar en horen thuis in een behandeling die uw arts opstelt en volgt, niet in zelfmedicatie.

SSRI's hebben tijd nodig: het effect wordt volgens het Farmacotherapeutisch Kompas pas na zes tot acht weken beoordeeld, en in de eerste weken kan de onrust tijdelijk toenemen. Na herstel volgt meestal nog zes tot twaalf maanden behandeling. Benzodiazepines dempen de angst snel, maar zijn vanwege gewenning bedoeld voor hooguit twee weken. Kruidenmiddelen uit de drogist worden afgeraden.

Sertraline

Op recept · vanaf € 80,00

SSRI, volgens het Farmacotherapeutisch Kompas eerste keus bij paniekstoornis.

Escitalopram

Teva · vanaf € 190,00

SSRI, eveneens eerste keus. Het effect wordt pas na zes tot acht weken beoordeeld.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de symptomen van een paniekaanval?

Hartkloppingen, kortademigheid, pijn of druk op de borst, zweten, trillen, duizeligheid, misselijkheid, tintelingen, opvliegers of koude rillingen, en de angst dood te gaan of de controle te verliezen. Vaak voelt de omgeving daarbij onwerkelijk. Bij een paniekaanval treden vier of meer van deze klachten tegelijk op, met een piek na ongeveer tien minuten.

Hoe lang duurt een paniekaanval?

Meestal enkele minuten tot een half uur. Thuisarts.nl schrijft dat een paniekaanval vanzelf overgaat, vaak binnen een half uur; Apotheek.nl noemt in uitzonderingsgevallen een duur tot ongeveer anderhalf uur. De heftigste fase ligt rond tien minuten. Daarna blijft vaak nog urenlang een moe, trillerig of gespannen gevoel hangen. Dat is normaal en gaat vanzelf weer over.

Is een paniekaanval gevaarlijk?

Een paniekaanval beschadigt uw hart of longen niet en gaat vanzelf voorbij. U stikt niet, ook al voelt het zo. Gevaarlijk wordt het indirect: als u situaties gaat vermijden of de angst gaat dempen met alcohol of kalmeringsmiddelen. Ook kunnen lichamelijke aandoeningen dezelfde klachten geven, en die horen uitgesloten te worden.

Wat is het verschil tussen een paniekaanval en een hartaanval?

Bij een paniekaanval is de pijn vaker scherp en plaatselijk, komt hij in rust op en zakt hij binnen dertig minuten af, meestal met tintelingen en een onwerkelijk gevoel erbij. Bij een hartaanval is de pijn drukkend en zwaar, straalt uit naar arm, kaak of rug, ontstaat vaak bij inspanning en houdt aan. Bel bij twijfel 112.

Wat kun je doen tijdens een paniekaanval?

Adem in door de neus in ongeveer drie tellen en uit door de mond in zes tellen. Gebruik geen papieren zakje, dat maakt de paniek erger. Zeg tegen uzelf dat de aanval vervelend maar ongevaarlijk is. Zoek daarna afleiding: drink water, ga naar buiten, lees iets hardop voor.

Welke medicijnen helpen bij paniekaanvallen?

Bij een losse paniekaanval zijn medicijnen meestal niet nodig. Bij een paniekstoornis zijn SSRI's eerste keus, waarbij het Farmacotherapeutisch Kompas sertraline en escitalopram noemt; citalopram en fluoxetine zijn hierbij off-label. Het effect wordt pas na zes tot acht weken beoordeeld. Benzodiazepines werken snel, maar zijn alleen bedoeld voor hooguit twee weken vanwege gewenning. Alles gaat via uw arts.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik heb een paniekaanval. Wat is goed om te doen? - https://www.thuisarts.nl/paniekaanvallen/ik-heb-paniekaanval
• Thuisarts.nl - Ik heb een paniekstoornis - https://www.thuisarts.nl/paniekstoornis/ik-heb-paniekstoornis
• Apotheek.nl (KNMP) - Paniekstoornis - https://www.apotheek.nl/klachten-ziektes/paniekstoornis
• Farmacotherapeutisch Kompas - Angststoornissen - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/angststoornissen
• 113 Zelfmoordpreventie - Hulp bij zelfmoordgedachten - https://www.113.nl/