Gordelroos: symptomen herkennen en behandelen

Gordelroos begint zelden met blaasjes. Het begint met een branderig, stekend of schrijnend gevoel op één plek aan één kant van uw lichaam, vaak een paar dagen voordat er iets te zien is. Juist die dagen tellen: antivirale tabletten werken het best als u er snel mee begint.

Hieronder leest u waar u op moet letten, wanneer gordelroos haast heeft en wat een arts eraan kan doen.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Branderige, stekende of kloppende pijn op één plek, aan één kant van het lichaam
• Jeuk, tintelingen of een doof, overgevoelig gevoel in dezelfde huidstreek
• Na één tot drie dagen rode vlekjes en bultjes in een smalle strook of band
• Daarna groepjes blaasjes met helder vocht, waar dagenlang nieuwe bij kunnen komen
• De uitslag stopt bij de middenlijn en gaat niet naar de andere kant van het lichaam
• Blaasjes drogen binnen zeven tot tien dagen in en veranderen in korstjes
• Soms koorts, hoofdpijn, misselijkheid of flinke vermoeidheid
• Bij gordelroos in het gezicht: blaasjes bij oog, neus of oor, of een rood, pijnlijk oog
• Soms alleen pijn zonder blaasjes (zoster sine herpete); dat wordt vaak laat herkend

Hoe begint gordelroos? Het verloop stap voor stap

Gordelroos verloopt bij bijna iedereen in dezelfde volgorde. Het virus zit in een zenuwknoop en reist langs één zenuw naar de huid. Daarom ziet u de klachten precies in het verzorgingsgebied van die ene zenuw: een strook of band aan één kant.

De eerste twee tot drie dagen voelt u alleen iets. Mensen beschrijven het als brandend of schrijnend, of alsof er iets schuurt onder de kleding. De band van een beha of een broekriem kan onaangenaam zijn terwijl er nog niets te zien is. Soms voelt de huid juist dof en verdoofd aan. In deze fase wordt gordelroos regelmatig verward met spierpijn, een hernia, galstenen of zelfs met hartklachten, afhankelijk van waar de zenuw loopt.

Daarna komt de uitslag. Eerst rode vlekjes en bultjes, binnen een dag gevolgd door groepjes blaasjes met helder vocht. Er kunnen een paar dagen achter elkaar nieuwe groepjes bij komen; dat betekent niet dat het misgaat. De blaasjes worden troebel, drogen in en worden korstjes. De Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie beschrijft dat de huid meestal binnen twee tot vier weken hersteld is. Soms blijven er lichtere plekjes of kleine littekentjes achter.

De plek verschilt per persoon. Volgens de NVDV zit gordelroos in ongeveer de helft van de gevallen op de romp, in ongeveer twintig procent op een arm en in ongeveer vijftien procent in het gezicht. Dat de uitslag netjes bij de middenlijn stopt, is het meest herkenbare kenmerk. Uitslag die aan beide kanten tegelijk zit, is meestal iets anders, bijvoorbeeld eczeem of netelroos.

Gordelroos in het gezicht: waarom dit haast heeft

Gordelroos in het gezicht is de variant waarbij u niet moet afwachten. Loopt de aangedane zenuw naar het oog, dan kunnen er ook blaasjes op het hoornvlies en in het oog zelf ontstaan. Dat kan een oogontsteking geven en in het ergste geval blijvende schade aan het gezichtsvermogen. Blaasjes op of naast het neuspuntje zijn een bekend waarschuwingsteken, omdat dezelfde zenuwtak ook het oog verzorgt.

Zit het virus in de zenuw bij het oor, dan kunt u blaasjes in of rond de gehoorgang krijgen, samen met oorpijn, gehoorverlies, oorsuizen, draaiduizeligheid of een scheve mond doordat de aangezichtszenuw is aangedaan. Ook dat hoort dezelfde dag beoordeeld te worden.

Thuisarts.nl adviseert bij gordelroos in het gezicht altijd antivirale tabletten, juist om oogcomplicaties te voorkomen. Bij gordelroos elders op het lichaam is dat bij gezonde volwassenen vaak niet nodig en geneest het vanzelf. Dat verschil is belangrijk: in het gezicht ligt de drempel om te behandelen dus veel lager.

Is gordelroos besmettelijk?

Gordelroos zelf kunt u niet van iemand anders krijgen. Wat wel kan: het vocht uit de blaasjes bevat het varicellazostervirus, en wie nog nooit waterpokken heeft gehad, kan daarvan waterpokken krijgen, geen gordelroos. Het RIVM benadrukt dat de besmettelijkheid veel lager is dan bij waterpokken, omdat het virus bij gordelroos alleen via het blaasjesvocht wordt overgedragen en niet via de lucht.

U bent besmettelijk zolang er blaasjes zijn. Zodra alle blaasjes zijn ingedroogd en korstjes hebben, is dat voorbij. Praktisch betekent dat: dek de uitslag af met kleding of een verband, krab niet, en was uw handen als u de plek toch heeft aangeraakt. Werk of school hoeft u meestal niet te missen zolang de uitslag bedekt kan worden.

Houd wel afstand van drie groepen zolang de blaasjes nat zijn: zwangeren die geen waterpokken hebben gehad, pasgeboren baby's, en mensen met een verminderde afweer, bijvoorbeeld tijdens chemotherapie of na een transplantatie. Voor hen kan waterpokken wél ernstig verlopen. Bent u zwanger en in de buurt geweest van iemand met blaasjes? Overleg dan met uw huisarts of verloskundige.

Oorzaken

Gordelroos wordt veroorzaakt door hetzelfde virus als waterpokken: het varicellazostervirus. Heeft u ooit waterpokken gehad, dan is dat virus daarna niet uit uw lichaam verdwenen. Het trekt zich terug in de zenuwknopen langs het ruggenmerg en de hersenstam en blijft daar jarenlang slapend aanwezig, in bedwang gehouden door uw afweersysteem.

Wordt die afweer zwakker, dan kan het virus opnieuw actief worden en langs de zenuw naar de huid reizen. Het RIVM noemt vooral ouderen en mensen met een verminderde afweer als risicogroep; vanaf ongeveer zestig jaar komt gordelroos duidelijk vaker voor, omdat de afweer met de leeftijd geleidelijk minder wordt. De NVDV houdt het op ongeveer drie gevallen per duizend mensen per jaar.

Andere situaties waarin het virus vaker de kop opsteekt: medicijnen die de afweer onderdrukken, zoals prednison, afweeronderdrukkers na een transplantatie en sommige reumamedicijnen, verder chemotherapie, hiv en periodes van ernstige ziekte. Stress en slaaptekort worden vaak genoemd, maar zijn moeilijker hard te maken. Krijgt u onder de vijftig gordelroos zonder duidelijke aanleiding, of vaker dan één keer, dan is dat voor uw huisarts een reden om naar uw afweer te kijken.

Wanneer naar de huisarts

Neem dezelfde dag contact op met de huisarts of de huisartsenpost bij:

• Blaasjes in het gezicht, op of naast de neus, bij het oog of in of rond het oor
• Een rood, pijnlijk of tranend oog, wazig zien of lichtschuwheid
• Plotseling slechter horen, oorsuizen, draaiduizeligheid of een scheve mond
• Gordelroos terwijl u medicijnen gebruikt die de afweer onderdrukken, chemotherapie krijgt, hiv heeft of een transplantatie heeft ondergaan
• Gordelroos bij een zwangere, bij een baby of bij iemand die net is bevallen
• Uitslag die zich over grote delen van het lichaam verspreidt of aan beide kanten zit
• Hoge koorts, sufheid, verwardheid, nekstijfheid of krachtsverlies in een arm of been
• Pijn die u met paracetamol niet onder controle krijgt, of een wond die gaat pussen en fel rood en warm wordt

Ook zonder deze alarmsignalen is het verstandig om binnen 72 uur na het verschijnen van de eerste blaasjes te bellen. Dat is namelijk het tijdvenster waarin antivirale tabletten het meest opleveren. Bent u ouder dan vijftig of heeft u veel pijn, dan weegt dat extra zwaar, omdat juist die groep het grootste risico loopt op langdurige zenuwpijn na afloop. Houdt u drie weken na de start van een pijnbehandeling nog steeds pijn, dan is dat volgens Thuisarts.nl opnieuw een reden om contact op te nemen.

Behandeling

Bij een gezonde volwassene met gordelroos op de romp geneest de huid meestal vanzelf. De behandeling is dan vooral gericht op comfort: laat de blaasjes met rust, krab niet, draag ruime kleding die niet schuurt en dek de plek af. De NVDV noemt zinkoxidesmeersel om de blaasjes te laten indrogen. Koelen met een schone, koele doek verlicht bij veel mensen de branderigheid.

Voor de pijn adviseert Thuisarts.nl paracetamol. Belangrijk en vaak onbekend: ontstekingsremmende pijnstillers zoals ibuprofen, diclofenac en naproxen worden bij gordelroos juist afgeraden, omdat ze ernstige bijwerkingen kunnen geven en bij zenuwpijn bovendien weinig doen. Grijp dus niet automatisch naar de ibuprofen die u nog in huis heeft.

Antivirale tabletten zijn de kern van de behandeling wanneer die nodig is. Het Farmacotherapeutisch Kompas geeft voor aciclovir bij herpes zoster bij volwassenen 800 mg vijfmaal daags gedurende zeven dagen, waarbij de eerste dosis zo snel mogelijk en in elk geval binnen 72 uur na het ontstaan van de uitslag gegeven moet worden. Voor het hoofd-halsgebied kan behandeling ook ná 72 uur nog worden gestart, juist om oogcomplicaties te voorkomen. Valaciclovir en famciclovir zijn alternatieven met een eenvoudiger doseerschema. Bij een ernstig verminderde afweer gaat de voorkeur uit naar toediening via een infuus in het ziekenhuis.

Deze middelen zijn receptplichtig, en dat is niet zonder reden: de diagnose wordt gesteld op het beeld en de plek, en juist de gevallen die haast hebben (oog, oor, verminderde afweer) horen door een arts gezien te worden. Heeft u al een recept of een beoordeling, dan vindt u bij ons zowel aciclovir van Centrafarm als valaciclovir van Mylan. Wij kunnen geen diagnose stellen en geen spoedzorg vervangen: bij gordelroos in het gezicht of bij oogklachten belt u eerst uw huisarts, ook als dat betekent dat u niet op een bestelling wacht.

Aciclovir

Centrafarm · vanaf € 35,00

Antivirale tabletten bij gordelroos, te starten binnen 72 uur.

Valaciclovir

Mylan · vanaf € 60,00

Alternatief met een eenvoudiger doseerschema.

Houdt de pijn aan nadat de korstjes weg zijn, dan spreekt men van postherpetische neuralgie. Paracetamol en ontstekingsremmers helpen daar volgens Thuisarts.nl niet bij; wel worden amitriptyline of nortriptyline en gabapentine gebruikt, middelen die pas na enkele weken hun effect laten zien en die met een lage dosering worden opgebouwd. Blijft de pijn ondanks alles hinderlijk, dan zijn er in het ziekenhuis nog capsaïcinepleisters en zenuwblokkades. Raak de pijnlijke plek zo weinig mogelijk aan en blijf wel in beweging: wandelen en fietsen houden u op de been.

Voorkomen kan ook. Thuisarts.nl beschrijft dat u zich tegen gordelroos kunt laten vaccineren vanaf vijftig jaar, of vanaf achttien jaar bij een verhoogd risico zoals hiv of een transplantatie. Het gaat om twee prikken met twee tot zes maanden ertussen, met een bescherming van minstens vier jaar en waarschijnlijk langer. Het effect op langdurige zenuwpijn is het sterkste argument: zonder vaccinatie houden ongeveer 40 van de 10.000 mensen langdurig pijn, na vaccinatie ongeveer 4 van de 10.000. De prik loopt via de GGD of uw huisarts en betaalt u meestal zelf.

Veelgestelde vragen

Hoe begint gordelroos?

Gordelroos begint bijna altijd met een gevoel, niet met uitslag. Twee tot drie dagen lang voelt u jeuk, tintelingen of een branderige, stekende pijn op één plek aan één kant van uw lichaam. Pas daarna komen rode vlekjes en groepjes blaasjes in een smalle band. Soms komt er koorts, hoofdpijn of vermoeidheid bij.

Is gordelroos besmettelijk?

Gordelroos zelf niet: u kunt het niet van een ander overnemen. Het vocht uit de blaasjes is wel besmettelijk voor iemand die nooit waterpokken heeft gehad, en die krijgt dan waterpokken. Volgens het RIVM gaat dat alleen via het blaasjesvocht en niet via de lucht. Zodra alle blaasjes zijn ingedroogd en korstjes hebben, bent u niet meer besmettelijk.

Hoe lang duurt gordelroos?

De blaasjes drogen meestal binnen zeven tot tien dagen in en veranderen in korstjes die vanzelf loslaten. De huid is volgens de NVDV doorgaans binnen twee tot vier weken hersteld. De pijn kan langer aanhouden dan de uitslag, vooral bij ouderen. Houdt u drie weken na de start van een pijnbehandeling nog pijn, neem dan opnieuw contact op met uw huisarts.

Wat mag je niet doen bij gordelroos?

Krab niet aan de blaasjes en prik ze niet door: dat verspreidt het virus en vergroot de kans op een bacteriële infectie. Gebruik geen ibuprofen, diclofenac of naproxen; Thuisarts.nl raadt deze pijnstillers bij gordelroos af vanwege mogelijke ernstige bijwerkingen. Paracetamol mag wel. Vermijd zolang de blaasjes nat zijn contact met zwangeren, baby's en mensen met een verminderde afweer.

Hoe herken je gordelroos in het gezicht?

Aan blaasjes aan één kant van het voorhoofd, de neus, rond het oog of in en om het oor, meestal met flinke pijn. Blaasjes op het neuspuntje wijzen op betrokkenheid van de zenuwtak die ook het oog verzorgt. Rood of pijnlijk oog, wazig zien, plotseling slechter horen of een scheve mond horen daarbij. Bel dezelfde dag uw huisarts.

Kun je gordelroos meerdere keren krijgen?

Meestal blijft het bij één keer, maar het virus blijft levenslang in uw zenuwknopen en kan opnieuw actief worden. Herhaling komt vooral voor bij mensen met een verminderde afweer, bijvoorbeeld door medicijnen die het afweersysteem onderdrukken. Krijgt u gordelroos meer dan eens, bespreek dat dan met uw huisarts: het kan reden zijn om uw afweer te laten onderzoeken.

Helpt aciclovir bij gordelroos en wanneer moet u ermee beginnen?

Aciclovir remt de vermenigvuldiging van het virus en verkort de periode waarin nieuwe blaasjes ontstaan. Het Farmacotherapeutisch Kompas schrijft 800 mg vijfmaal daags gedurende zeven dagen voor, te starten zo snel mogelijk en in elk geval binnen 72 uur na het ontstaan van de uitslag. Bij gordelroos in het hoofd-halsgebied kan ook later nog worden gestart om oogcomplicaties te voorkomen.

Kun je gordelroos voorkomen met een vaccinatie?

Ja, gedeeltelijk. Thuisarts.nl beschrijft vaccinatie vanaf vijftig jaar, of vanaf achttien jaar bij verhoogd risico. Het zijn twee prikken met twee tot zes maanden ertussen, met bescherming van minstens vier jaar. Het duidelijkste effect zit in langdurige zenuwpijn: zonder vaccinatie houden ongeveer 40 van de 10.000 mensen langdurig pijn, na vaccinatie ongeveer 4 van de 10.000.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik heb gordelroos - https://www.thuisarts.nl/gordelroos/ik-heb-gordelroos
• Thuisarts.nl - Ik hou pijn door gordelroos - https://www.thuisarts.nl/gordelroos/ik-hou-pijn-door-gordelroos
• Thuisarts.nl - Ik denk erover om prikken tegen gordelroos te halen - https://www.thuisarts.nl/gordelroos/ik-denk-erover-om-prikken-tegen-gordelroos-te-halen
• RIVM - Gordelroos - https://www.rivm.nl/gordelroos
• Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV) - Gordelroos (herpes zoster) - https://www.nvdv.nl/huidaandoening/gordelroos/
• Farmacotherapeutisch Kompas - Aciclovir - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/a/aciclovir