Depressie: symptomen herkennen

Bij een depressie bent u langer dan twee weken bijna elke dag somber, of u beleeft nergens meer plezier aan. Daar komen vrijwel altijd andere klachten bij: aanhoudende vermoeidheid, slecht slapen of juist veel te veel slapen, weinig of juist veel meer eetlust, moeite met concentreren en beslissen, schuldgevoelens of het idee waardeloos te zijn, rusteloosheid of juist traagheid in bewegen en praten, en soms gedachten aan de dood. Ook lichamelijke klachten horen erbij: hoofdpijn, spierpijn, maag- en darmklachten en een moeheid die niet weggaat na een goede nacht.

Somber zijn na een verlies, een scheiding of een uitputtende periode is normaal en gaat meestal vanzelf over. Van een depressie spreken behandelaars pas als vijf of meer van deze klachten het grootste deel van de dag aanwezig zijn, langer dan twee weken achtereen, en uw dagelijks leven ontregelen. Dit artikel helpt u de signalen op een rij te zetten. Een online consult kan geen diagnose stellen en geen behandeling vervangen: dat kan alleen uw huisarts of een psycholoog of psychiater.

De belangrijkste symptomen op een rij

• Aanhoudende somberheid: bijna elke dag, het grootste deel van de dag, langer dan twee weken.
• Verlies van interesse en plezier: wat u vroeger leuk vond, doet u niets meer.
• Vermoeidheid en energieverlies, ook als u voldoende geslapen heeft.
• Slaapproblemen: moeilijk inslapen, 's nachts wakker liggen of juist veel te lang slapen.
• Verandering in eetlust en gewicht, in beide richtingen.
• Concentratieproblemen en moeite met beslissen, ook bij kleine keuzes.
• Gevoelens van schuld of waardeloosheid en malend piekeren over dezelfde gedachten.
• Rusteloosheid of juist geremdheid: u beweegt, praat en reageert merkbaar trager.
• Gedachten aan de dood of aan zelfdoding.

Somberheid of depressie: waar ligt de grens?

Twee klachten gelden als kernsymptoom: een sombere stemming en het verlies van plezier of interesse. Minstens één van die twee moet aanwezig zijn, bijna elke dag en het grootste deel van de dag. Pas als daar genoeg bijkomende klachten bij komen en het beeld langer dan twee weken aanhoudt, spreekt men van een depressie.

Het praktische verschil merkt u aan de veerkracht. Bij gewone somberheid knapt u tijdelijk op van een wandeling, goed nieuws of gezelschap. Bij een depressie zakt de stemming daarna vrijwel meteen terug, of u voelt vooral leegte in plaats van verdriet. Ook typerend: u weet rationeel dat er lichtpunten zijn, maar u voelt ze niet. Dat is geen kwestie van wilskracht of doorzetten.

Lichamelijke klachten bij een depressie

Veel mensen komen bij de huisarts met het lichaam, niet met de stemming. Dat is begrijpelijk: een depressie geeft vaak hoofdpijn, spierpijn, buikpijn, terugkerende maag- en darmklachten, duizeligheid en een moeheid die met rust niet overgaat. Ook een droge mond, hartkloppingen en een verminderd libido komen voor.

Die klachten zijn echt en niet ingebeeld. Ze maken de herkenning wel lastiger, zeker bij mensen die gewend zijn hun gevoelens niet te benoemen, en bij ouderen, bij wie moeheid en pijn soms de enige zichtbare signalen zijn. Noem daarom bij uw huisarts naast de lichamelijke klachten ook hoe uw stemming, slaap en interesse de afgelopen weken waren. De huisarts kan besluiten eerst andere verklaringen voor uw moeheid na te lopen voordat er over een depressie wordt gesproken.

Vormen die er anders uitzien

Een winterdepressie komt terug in het donkere seizoen en gaat vaak samen met veel slapen en meer trek in koolhydraten. Rond een zwangerschap en na de bevalling kan een depressie ontstaan die makkelijk wordt weggezet als vermoeidheid van het ouderschap. Ook rond de menstruatie kunnen stemmingsklachten sterk opspelen.

Daarnaast bestaat er een chronische, wat mildere vorm die minstens twee jaar aanhoudt en vaak veel langer. Juist omdat de klachten niet extreem zijn, denken mensen vaak dat dit 'gewoon hun karakter' is. Ook deze vorm is behandelbaar, en ook hierbij geldt: hoe eerder u hulp inschakelt, hoe kleiner de kans dat de klachten verergeren of onnodig lang duren.

Oorzaken

Een depressie heeft zelden één oorzaak. Meestal komen drie soorten factoren samen. Biologisch: aanleg in de familie, hormonale veranderingen en verschuivingen in de signaalstoffen in de hersenen. Psychologisch: een negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen of een manier van denken waarin tegenslag steeds naar uzelf wordt teruggerekend.

En de omgeving: ingrijpende gebeurtenissen, rouw, langdurige stress, eenzaamheid of financiële zorgen. Ook een lichamelijke ziekte of bepaalde medicijnen kunnen meespelen. Volgens de Hersenstichting maakten in een bevolkingsonderzoek uit 2020 ruim een miljoen Nederlanders tussen 18 en 75 jaar een depressie door; bij vrouwen komt het ongeveer twee keer zo vaak voor als bij mannen. Dat u het niet aan uzelf te wijten heeft, is dus geen troostende formule maar een feitelijke beschrijving.

Wanneer naar de huisarts

Maak een afspraak bij uw huisarts als u een of meer van de volgende dingen herkent:

• U bent langer dan twee weken bijna elke dag somber of u geniet nergens meer van.
• Uw werk, studie, huishouden of contacten lopen vast door de klachten.
• U slaapt structureel slecht of juist veel te veel, of u valt onbedoeld af of komt aan.
• U trekt zich terug van mensen die u normaal opzoekt.
• U gebruikt meer alcohol, slaapmiddelen of drugs om de dag door te komen.
• De klachten kwamen eerder terug na een periode waarin het beter ging.
• U heeft naast de somberheid ook angstklachten, of u hoort of ziet dingen die anderen niet waarnemen.

Denkt u aan zelfdoding, of maakt u zich zorgen om iemand anders? Wacht daar niet mee. Bel 113 of 0800-0113 van 113 Zelfmoordpreventie: gratis, anoniem en 24 uur per dag bereikbaar, ook via de chat op 113.nl. Is er acuut levensgevaar, bel dan 112. Overdag kunt u ook uw eigen huisarts bellen; buiten kantooruren de huisartsenpost.

Behandeling: wat helpt

De behandeling begint zelden met een pil. Uitleg over wat er met u gebeurt, dagstructuur, weer in beweging komen en een kortdurende psychologische behandeling zijn de eerste stappen. Vaak begeleidt de praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg (POH-GGZ) in de huisartsenpraktijk dat traject. Bij aanhoudende of ernstiger klachten volgt psychotherapie, bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie.

Medicijnen komen in beeld als de niet-medicamenteuze aanpak onvoldoende oplevert, of als u zelf de voorkeur geeft aan medicatie boven psychotherapie. Bij volwassenen zijn SSRI's dan meestal de eerste keuze. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt daarbij citalopram, escitalopram, fluoxetine en sertraline; voor mensen van 70 jaar en ouder gaat de voorkeur uit naar citalopram of sertraline. Reken op vier tot zes weken voordat u effect kunt merken, en op minstens zes maanden doorgebruiken nadat het beter gaat. Stoppen doet u altijd geleidelijk en in overleg, om ontwenningsklachten te beperken.

Antidepressiva zijn in Nederland receptplichtig. Welk middel bij u past, in welke dosering en hoe lang, bepaalt uw arts, niet een webshop. Loopt uw behandeling al en heeft u een geldig recept, dan vindt u de gangbare middelen in onze categorie antidepressiva, waaronder sertraline en escitalopram. Via een online consult kan een arts de medicatie voorschrijven; de diagnose, de controles en de afbouw blijven bij uw eigen arts of behandelaar. Medicijnen zijn bovendien geen vervanging voor gesprekken of therapie, maar hooguit een aanvulling erop.

Wilt u weten welke groepen antidepressiva er zijn en hoe ze van elkaar verschillen, lees dan ook ons artikel "Antidepressiva: welke soorten zijn er en hoe werken ze?". Start u binnenkort met een SSRI, dan zet "Escitalopram: werking, bijwerkingen en de eerste zes weken" op een rij wat u in die eerste periode kunt verwachten.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of ik een depressie heb?

Zeker weten kan alleen een arts of behandelaar. De verdenking ontstaat als u langer dan twee weken bijna elke dag somber bent of nergens meer plezier aan beleeft, en daar minstens vier andere klachten bij heeft, zoals slaap- en eetproblemen, vermoeidheid, concentratieverlies of schuldgevoelens. Online tests geven hooguit een richting. Bespreek uw klachten met de huisarts, ook als u twijfelt of het 'erg genoeg' is.

Wat zijn de eerste tekenen van een depressie?

Meestal begint het onopvallend. U slaapt slechter, ligt 's nachts wakker of slaapt juist lang zonder uitgerust wakker te worden. Activiteiten die u eerder energie gaven, kosten nu moeite. Daarna wordt de stemming geleidelijk somberder en voelt u zich leeg of verdrietig zonder duidelijke aanleiding. Ook prikkelbaarheid, vergeetachtigheid en onverklaarde lichamelijke klachten zijn vroege signalen.

Wat is het verschil tussen somberheid en een depressie?

Somberheid hoort bij het leven en wisselt: afleiding, beweging of goed gezelschap helpen tijdelijk. Bij een depressie houdt de stemming langer dan twee weken aan, is die er het grootste deel van de dag en veert u niet meer op van dingen die eerder wel werkten. Bovendien komen er andere klachten bij, zoals slaap-, eet- en concentratieproblemen, en loopt uw dagelijks functioneren vast.

Hoe lang duurt een depressie?

Dat verschilt sterk. 113 Zelfmoordpreventie noemt een gemiddelde van ongeveer acht maanden; het merendeel van de mensen voelt zich binnen drie maanden weer beter. Een zware depressie duurt vaak twee jaar of langer. Daarnaast bestaat er een chronische, mildere vorm die minstens twee jaar aanhoudt. Behandeling verkort de periode meestal en verkleint de kans dat de klachten verergeren.

Kan een depressie lichamelijke klachten geven?

Ja, en vaak zijn dat juist de klachten waarmee mensen bij de huisarts komen. Denk aan aanhoudende vermoeidheid, hoofdpijn, spierpijn, maag- en darmklachten, duizeligheid en slapeloosheid. Ze zijn reële lichamelijke gewaarwordingen, geen inbeelding. Vertel uw huisarts daarom ook hoe het met uw stemming, slaap en interesse gaat, anders blijft de oorzaak van de klachten mogelijk onbesproken.

Gaat een depressie vanzelf over?

Soms wel, maar dat is geen reden om af te wachten. Zonder behandeling kunnen de klachten verergeren of onnodig lang aanhouden, en de kans op terugkeer is reëel. Hulp inschakelen is bij een depressie altijd verstandig: uitleg, dagstructuur, bewegen en een kortdurende psychologische behandeling zijn vaak al voldoende om het tij te keren.

Hoe snel werken antidepressiva?

Reken op vier tot zes weken voordat u een mogelijk effect merkt, en op langer voor het volle effect. Bijwerkingen zijn er juist vaak in de eerste dagen, wat het verleidelijk maakt vroeg te stoppen. Doe dat niet op eigen houtje. Na herstel gebruikt u het middel meestal nog minstens zes maanden door, en afbouwen gebeurt geleidelijk en in overleg met uw arts.

Bronnen

• Thuisarts.nl - Ik heb een depressie, waar vind ik hulp? - https://www.thuisarts.nl/depressie/ik-heb-depressie
• Thuisarts.nl - Ik denk aan zelfmoord, waar vind ik hulp? - https://www.thuisarts.nl/zelfdoding/ik-denk-aan-zelfdoding
• Farmacotherapeutisch Kompas - Depressie - https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/depressie
• Hersenstichting - Wat is een depressie? - https://www.hersenstichting.nl/hersenaandoeningen/depressie/
• 113 Zelfmoordpreventie - Hoe lang duurt een depressie - https://www.113.nl/i/hoe-lang-duurt-een-depressie
• PsyQ - Een depressie herkennen - https://www.psyq.nl/depressie/hoe-herken-je-een-depressie